Nederland en Duitsland gaan gebukt onder toenemende angst voor terreur. De bevolking van beide landen leeft met het beklemmende besef dat het spoor van dood en vernieling dat de afgelopen jaren door moslimterroristen langs ver weg gelegen plaatsen als New York, Bali, Madrid, Beslan en het Midden-Oosten is getrokken, in haar richting kan leiden.
De moord op Theo van Gogh door een islamitische godsdienstfanaat bracht in Nederland een stroom van doodsbedreigingen aan het adres van politici teweeg. Een bekende van de moordenaar van Van Gogh zit vast op verdenking van het beramen van een aanslag op de Tweede Kamer. In Duitsland leven volgens schattingen van de veiligheidsdienst drieduizend extremisten die bereid zijn tot het plegen van geweld. In december werd een aanslag op de Irakese interim-premier Ilyad Allawi verijdeld tijdens diens bezoek aan bondskanselier Gerhard Schröder in Berlijn. Eerder al hadden de Duitsers kunnen wennen aan het idee dat zich terroristen in hun midden schuilhouden, dankzij de processen tegen bekenden van Mohammad Atta, de leider van de doodspiloten van 11 september 2001, die zich jarenlang ongestoord in Hamburg had kunnen ophouden.
De terreurdreiging heeft geleid tot een roep om meer veiligheidsmaatregelen. Competenties van politie en opsporingsdiensten moeten volgens veel mensen worden uitgebreid. Zo opperen politici in Nederland bijvoorbeeld dat restricties op preventief fouilleren moeten worden opgeheven. Nu moet een burgemeester eerst nog een bepaald gebied aanwijzen als ‘veiligheidsrisicogebied’. Alle Nederlanders vanaf veertien jaar zijn sinds 1 januari jongstleden al verplicht om een identiteitsbewijs bij zich te dragen. In Duitsland mag de minister van Binnenlandse Zaken sinds vorig jaar overgaan tot de arrestatie van verdachten als hij beschikt over een ‘op feiten gebaseerde gevarenprognose’. Een grijs gebied, want de minister hoeft deze ‘feiten’ niet te openbaren. Toch wees een peiling van onderzoeksbureau Forsa in het najaar uit dat meer dan 80 procent van de Duitsers bereid is strenger toezicht op de openbare ruimte, zoals camerabewaking of onaangekondigde controles van tassen, te accepteren als dat de veiligheid vergroot.
Strengere veiligheidsmaatregelen wekken doorgaans weerstand van degenen die vrezen voor aantasting van de rechtsstaat. Terwijl voorstanders van een hardere aanpak vooral oog hebben voor de bedreiging van de rechtsstaat vanuit terroristische hoek, vrezen tegenstanders dat stringente veiligheidsmaatregelen leiden tot inperking van de burgerrechten. En dan dreigt volgens hen langzame uitholling van de rechtsstaat – precies datgene waar terroristen op uit zijn. Het is het eeuwige dilemma van de open samenleving: het vinden van de juiste balans tussen ingrepen die haar beschermen en ingrepen die zover gaan dat zij zich juist als een boemerang tegen haar keren.
In de jaren zeventig werd de Bondsrepubliek geconfronteerd met een vergelijkbaar dilemma. Aan de ene kant stonden de extreem-linkse terroristen van de Rote Armee Fraktion (RAF), die uit waren op omverwerping van de succesvolle, naoorlogse Duitse democratie. Aan de andere kant stond de staat, die bij zijn bestrijding van de RAF naar middelen greep die volgens velen erger waren dan de kwaal. De staat zou zijn boekje te buiten gaan door gearresteerde RAF-leden in hun cel af te luisteren en het contact met hun advocaten te verbieden. De rechtsstaat zou onder druk staan. Het buitenland volgde de ontwikkelingen met argusogen, want Duitsland had een verleden waarin de staat al eens de grootste bedreiging voor zijn eigen burgers was gebleken.
Deze parallel tussen heden en verleden nodigt uit tot het bestuderen van de RAF. Niet om rechtstreekse conclusies te trekken, wel om het zicht op de huidige omstandigheden te verdiepen. Hoewel veel verschillen zijn aan te wijzen tussen toen en nu, bestaat er ook een overeenkomst: het hierboven aangeduide probleem van de dubbele dreiging die terrorisme vormt voor een open samenleving. Dit probleem komt op fraaie wijze tot uitdrukking in de persoon van de huidige minister van Binnenlandse Zaken van Duitsland, Otto Schily. In de jaren zeventig werd hij als RAF-advocaat zwaar gehinderd door de strenge overheidsmaatregelen, nu is hij als minister groot voorstander van een harde lijn tegenover terroristen.
